Kullanıcı Adı: Şifre    
   
  veya Üye olun | Şifremi unuttum
  Arama / Gelişmiş Arama  
   
Dosya
Barış gücünün tanımı ve kapsamı
Talha Köse
MA­Vİ miğ­fer­li, as­ke­rî el­bi­se­li, Bal­kan­lar, Or­ta­do­ğu ve Af­ri­ka gi­bi dün­ya­nın ça­tış­ma böl­ge­le­rin­de da­ha çok in­sa­ni yar­dım amaç­lı ça­lış­tık­la­rı tah­min edi­len de­ği­şik ulus­la­ra men­sup as­ker­ler­den oluş­muş bir­lik­ler… Fark­lı bir yak­la­şı­ma gö­re ise dai­ma giz­li gün­dem­le­ri olan em­per­ya­liz­min sin­si ta­şe­ron­la­rı… Ba­rış gü­cü de­nin­ce in­sa­nın zih­nin­de olu­şan tab­lo bu yak­la­şım­la­rın öte­si­ne ge­çe­mi­yor. Tür­ki­ye’de özel­lik­le Gü­ney Lüb­nan’a Ba­rış Gü­cü as­ke­ri gön­de­ril­me­si tar­tı­şı­lır­ken, ba­rış gü­cü­nün ta­nı­mı, fa­ali­yet alan­la­rı ve si­ya­si an­la­mı üze­rin­de tam bir ka­fa ka­rı­şık­lı­ğı söz ko­nu­su. Oy­sa so­ğuk­kan­lı bir de­ğer­len­dir­me ya­pa­bil­mek için ba­rış gü­cü­nün ta­nı­mı, mis­yo­nu ve ken­di için­de ge­çir­miş ol­du­ğu dö­nü­şüm de­ğer­len­di­ri­le­rek, şu an­ki kü­re­sel si­ya­set­te­ki an­la­mı­nın ir­de­len­me­si ge­re­kir. 
BM’nin ta­nı­mı­na gö­re ba­rış gü­cü; ça­tış­ma ve sa­vaş­lar­dan olum­suz et­ki­len­miş ül­ke­le­re, sür­dü­rü­le­bi­lir ba­rış or­ta­mı­na dön­me­le­ri doğ­rul­tu­sun­da ya­pı­lan yar­dım ve des­tek fa­ali­yet­le­ri­nin tü­mü­dür. Sa­nı­la­nın ak­si­ne sı­cak bir ça­tış­ma böl­ge­si­ne gi­dip ça­tış­ma­yı dur­dur­ma­ya ça­lış­mak onun ön­ce­lik­li ama­cı de­ğil­dir. Ba­rış gü­cü gö­rev­le­ri da­ha çok sı­cak ça­tış­ma­nın dur­ma­sın­dan ve ateş­kes ila­nın­dan son­ra BM ka­ra­rıy­la dev­re­ye gi­rer. Ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı­nın te­mel he­def­le­ri, ateş­kes ya­pıl­mış ise bu­nu kon­trol edip ta­raf­la­rın ateş­kes şart­la­rı­na uy­ma­la­rı­nı sağ­la­mak, sür­priz sal­dı­rı­la­ra en­gel ol­mak, ça­tış­ma­nın ya­yıl­ma­sı­nı en­gel­le­ye­cek ba­ri­yer­ler ve tam­pon böl­ge­ler oluş­tur­mak ve si­vil­le­re in­sa­ni yar­dım sağ­la­yıp yi­ye­cek, gi­ye­cek, ba­rın­ma ve gü­ven­lik gi­bi te­mel ih­ti­yaç­la­rı kar­şı­la­mak­tır. Ba­rış gü­cü şu an­ki ta­nı­mıy­la çok kap­sam­lı bir mü­da­ha­le bi­çi­mi­dir; zor­la­yı­cı ted­bir­ler, ko­ru­ma, göz­lem­le­me, si­lah de­ne­ti­mi, ba­ri­yer ve uçu­şa ka­pa­lı böl­ge­ler oluş­tur­mak, ön­le­yi­ci ko­nuş­lan­dır­ma, ulus in­şa­sı gi­bi gö­rev­le­rin tü­mü ba­rış gü­cü gö­rev­le­ri ara­sın­da yer al­mak­ta­dır.
 
Ba­rış Gü­cü Mis­yon­la­rı­nın Ev­ri­mi
BM ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı­nın kri­ter­le­ri, ilk ola­rak Sü­veyş Kri­zi’ne mü­da­ha­le için 1956 yı­lın­da oluş­tu­ru­lan UNEF I (BM Acil Gü­cü)’in ku­ru­lu­şu es­na­sın­da ele alın­dı ve bu ta­nım ulus­la­ra­ra­sı sis­tem­de­ki dö­nü­şüm­le­re pa­ra­lel ola­rak de­ği­şi­me uğ­ra­dı. O dö­nem­de ba­rış gü­cü için te­mel kıs­tas­lar ola­rak be­lir­le­nen ta­raf­la­rın rı­za­sı, meş­rui­yet, ta­raf­sız­lık, ken­di­ni sa­vun­ma du­ru­mu ha­ri­cin­de güç kul­lan­ma­ma ve güç kul­lan­ma du­ru­mun­da as­ga­ri se­vi­ye­de güç kul­la­nı­mı pren­sip­le­ri, 1990’la­rın baş­la­rı­na ka­dar ba­rış gü­cü mis­yon­la­rı­nın te­mel kri­ter­le­ri ola­rak kal­dı. So­ğuk Sa­vaş dö­ne­mi bo­yun­ca top­lam 13 ba­rış gü­cü ope­ras­yo­nu dev­re­ye gir­di ve bun­lar da­ha çok dev­let­ler ara­sı an­laş­maz­lık­la­ra mü­da­hil ol­du­lar. Bu dö­nem­de­ki te­mel kay­gı, dev­let­ler ara­sın­da­ki ça­tış­ma­la­rın blok içi ve blok­lar ara­sı sis­te­mik bir ger­gin­li­ğe ve hat­ta sa­va­şa ne­den ol­ma­sı­nı en­gel­le­mek­ti. Ha­fif si­lah­lı bu ba­rış güç­le­ri­nin gö­re­vi sı­nır­la­rı kon­trol et­mek, sı­nır ih­lal­le­rin­den do­la­yı çı­ka­bi­le­cek ger­gin­lik­le­ri ön­le­mek ve tam­pon böl­ge­ler oluş­tur­mak­tı. 
So­ğuk Sa­vaş son­ra­sın­da olu­şan ikin­ci ne­sil ba­rış gü­cü yak­la­şı­mı da­ha çok Af­ri­ka ve Bal­kan­lar­da­ki iç sa­vaş ve et­nik/di­nî ça­tış­ma­la­rı ön­le­mek için dev­re­ye gir­di. Bun­lar, yar­dım ku­ru­luş­la­rı ve si­vil ak­tör­le­rin de dâ­hil ol­du­ğu çok bo­yut­lu ope­ras­yon­lar­dı. Bu dö­nem­de­ki mü­da­ha­le­ler iç sa­vaş­lar ve et­nik ça­tış­ma­la­ra yö­nel­di­ği için ço­ğu za­man ege­men dev­let­le­rin rı­za­sı göz ar­dı edil­di ve­ya ta­raf­sız­lık pren­si­bi dev­re dı­şı kal­dı. Baş­lan­gıç­ta te­mel he­de­fi ateş­ke­si sağ­la­mak ve ko­ru­mak olan ba­rış gü­cü, ya­pı­sal mü­da­ha­le­le­ri de içe­ren da­ha ge­niş kap­sam­lı bir gö­rev ta­nı­mı­na ev­ril­di. Gü­ven­lik, in­sa­ni yar­dım ve si­ya­si, sos­yal ya­pı­la­rın oluş­tu­rul­ma­sı bu gü­cün te­mel he­def­le­riy­di. So­ğuk Sa­vaş son­ra­sı­nın ba­rış gü­cü bir­lik­le­ri­nin ya­pı­sı ço­ku­lus­lu, çok bo­yut­lu, çok kül­tür­lü ha­le gel­di; he­def ve mis­yon­la­rı da­ha ge­niş kap­sam­lı ol­du.
1990’la­rın so­nu­na ge­lin­di­ğin­de “ba­rış des­tek ope­ras­yon­la­rı” ola­rak da ad­lan­dı­rı­lan çok da­ha ge­niş kap­sam­lı ve si­vil un­sur­la­rın da ak­tif ola­rak dâ­hil ol­du­ğu ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı ise, “üçün­cü ne­sil ba­rış gü­cü” ola­rak ad­lan­dı­rıl­dı. Sı­kı sı­nır­la­ma­la­ra tâ­bi olan güç kul­la­nı­mı BM’nin şid­de­ti ön­le­me ko­nu­sun­da et­ki­siz kal­ma­sı­na ve do­la­yı­sıy­la meş­ru­iye­ti­nin aşın­ma­sı­na ne­den olu­yor­du; tıp­kı So­ma­li, Ru­an­da ve Bos­na’da tec­rü­be edil­di­ği gi­bi. Üçün­cü ne­sil ba­rış gü­cün­de cay­dı­rı­cı güç kul­la­nı­mı da­ha ka­bul edi­le­bi­lir ha­le gel­di. Son dö­nem­de ye­ni­den ya­pı­lan­ma çer­çe­ve­sin­de BM, in­sa­ni yar­dım ku­ru­luş­la­rı, ulus­la­ra­ra­sı ör­güt­ler ve ulus­la­ra­ra­sı si­vil top­lum ör­güt­le­ri ve kal­kın­ma ajans­la­rıy­la da­ha ko­or­di­ne­li ça­lı­şı­yor. Özel­lik­le in­sa­ni ih­ti­yaç­la­rın kar­şı­lan­ma­sı mis­yo­nu da­ha faz­la ön pla­na çık­mış gö­rü­nü­yor.
 
Has­sas Den­ge: Ba­rış Gü­cü­nün İn­sa­ni ve Si­ya­si Bo­yut­la­rı
Ba­rış gü­cü­nün ev­ri­mi in­ce­len­di­ğin­de, dev­let­le­rin gü­ven­li­ği yak­la­şı­mın­dan in­san gü­ven­li­ği yak­la­şı­mı­na doğ­ru bir dö­nü­şü­mün ya­şan­dı­ğı göz­lem­le­ni­yor. Ön­ce­le­ri dev­let­le­rin ege­men­lik hak­la­rı­na da­ha faz­la iti­bar edi­lir­ken, özel­lik­le dev­let ya­pı­sı­nın iş­le­me­di­ği du­rum­lar­da üçün­cü ne­sil ba­rış gü­cü mis­yon­la­rı si­ya­si ve sos­yal ya­pı­nın ku­rul­ma­sı ko­nu­sun­da da­ha ak­tif rol al­ma­ya baş­la­dı. Gö­rün­tü iti­ba­riy­le olum­lu bir ge­liş­me ol­sa da, kap­sam­lı ba­rış gü­cü mis­yon­la­rı ve­sa­yet mec­li­si gi­bi bir fonk­si­yon da ic­ra ede­rek bel­li bir si­ya­si gün­de­me hiz­met ede­bi­lir.
Ba­rış gü­cü ko­nu­sun­da bir de­ğer­len­dir­me ya­par­ken kar­şı­laş­tı­ğı­mız zor­luk­lar­dan en önem­li­si, ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı­nın in­sa­ni ve si­ya­si bo­yut­la­rı­nın bir­bi­riy­le iç içe geç­miş ol­ma­sı­dır. Ha­len ça­tış­ma ya­şa­yan ve­ya sa­vaş­tan ye­ni çık­mış bir ül­ke­ye elek­trik, su, gı­da yar­dı­mı ve gü­ven­li­ğin te­si­si kar­şı­lı­ğın­da İMF, Dün­ya Ban­ka­sı gi­bi ku­ru­luş­lar­la iş­bir­li­ği yap­ma ve pi­ya­sa eko­no­mi­si, ser­best ti­ca­ret, si­vil top­lum oluş­tur­ma şart­la­rı ge­ti­ri­li­yor. Özel­lik­le son dö­nem­de or­ta­ya çı­kan çok bo­yut­lu ve ge­niş kap­sam­lı ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rın­da bu ni­te­lik da­ha da be­lir­gin. Baş­lan­gıç­ta ma­su­ma­ne in­sa­ni ge­rek­çe­ler­le te­mel­len­di­ri­len mü­da­ha­le, ge­niş ya­pı­sal de­ği­şim­ler için ze­min teş­kil edi­yor.
Ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı­nın ger­çek­ten ba­rış­çı bir mis­yo­na hiz­met ede­bil­me­si için ça­tış­ma ya­tış­tı­rı­cı bir viz­yon ye­ri­ne, ça­tış­ma çö­zü­mü viz­yo­nu be­nim­sen­me­li. Ça­tış­ma çö­zü­mü yak­la­şı­mı, ça­tış­ma­nın al­tın­da ya­tan sos­yal, psi­ko­lo­jik, ik­ti­sa­di ve in­sa­ni ih­ti­yaç­lar­dan kay­nak­la­nan ne­den­le­ri ta­ma­men or­ta­dan kal­dı­ra­rak ta­raf­lar ara­sın­da bel­li öl­çü­de gü­ve­ne da­ya­nan ba­rış­çı iliş­ki­le­rin ku­rul­ma­sı­nı he­def­ler. Ça­tış­ma yö­ne­ti­mi ise şid­det eği­li­mi­nin mev­cut ku­rum­lar­dan, ta­rih­sel iliş­ki­ler­den ve güç da­ğı­lı­mın­da­ki yer­le­şik ada­let­siz­lik­ler­den kay­nak­lan­dı­ğı­nı ön­gö­rür. Bu so­run­la­rı çöz­me­yi bek­le­me­nin ger­çek­çi ol­ma­dı­ğı­nı, do­la­yı­sıy­la fark­lı­lık­la­rı şid­det dı­şın­da­ki al­ter­na­tif yön­tem­ler­le yö­net­me­nin ge­rek­li­li­ği­ni sa­vu­nur. Ba­rış gü­cü eğer ça­tış­ma yö­ne­ti­mi yak­la­şı­mı­na hiz­met eder­se, sis­tem­de­ki tı­ka­nık­lık­la­rı ge­çi­ci ola­rak aç­ma­yı sağ­lar ve şid­de­ti ya­tış­tır­ma­ya ya­rar; ama ulus­la­ra­ra­sı ada­let­siz­lik­le­re ya­pı­sal çö­züm­ler ge­ti­re­mez.
Ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı­nın te­mel mis­yo­nu olan in­sa­ni ih­ti­yaç­la­rın kar­şı­lan­ma­sı ve şid­det dü­ze­yi­nin kon­trol al­tın­da tu­tul­ma­sı olum­lu adım­lar­dır; ama bu kap­sam­lı ope­ras­yon­lar si­ya­si ba­ğım­lı­lı­ğa ne­den ola­cak­sa, iyi ni­yet­li bi­le ol­sa ba­rış ve ada­le­te hiz­met et­me­ye­cek­tir. İn­san­la­rı ko­ru­ma­yı amaç­la­yan mis­yon­la­rın mü­da­ha­le­le­ri dö­nem­sel ola­rak bir ra­hat­la­ma ge­ti­re­bi­lir; fa­kat si­ya­si ya­pı­la­rın tas­fi­ye­si, ken­di ayak­la­rı üze­rin­de du­ra­ma­yan ve İMF, Dün­ya Ban­ka­sı gi­bi ulus­la­ra­ra­sı ku­rum­la­ra ba­ğım­lı ya­rı ve­sa­yet gö­rü­nü­mün­de si­ya­si ya­pı­lar or­ta­ya ko­yar. Ba­rış gü­cü ope­ras­yon­la­rı­nın ba­rış ve is­tik­ra­ra ya­pı­sal bir kat­kı­da bu­lu­na­bil­me­si için ça­tış­ma çö­züm­le­ri viz­yo­nu­na ve ba­rış sü­re­ci­ne en­teg­re edil­me­si el­zem­dir.

Paylaş Tavsiye Et