Kullanıcı Adı: Şifre    
   
  veya Üye olun | Şifremi unuttum
  Arama / Gelişmiş Arama  
   
Kapak
Yeni bir rejim türü: Anayasa Mahkemesi iktidarı
Mustafa Şentop
BA­ŞÖR­TÜ­SÜ­NÜ üni­ver­si­te­ler­de ser­best bı­rak­ma­yı ön­gö­ren ana­ya­sa de­ği­şik­li­ği­nin, Ana­ya­sa Mah­ke­me­si (AYM) ta­ra­fın­dan ip­tal edil­me­siy­le bir­lik­te Tür­ki­ye’de ye­ni bir dö­ne­min baş­la­dı­ğı­nı söy­le­ye­bi­li­riz. Adım adım ger­çek­leş­ti­ril­me­ye ça­lı­şı­lan “yar­gıç­lar ik­ti­da­rı”, bu ye­ni ka­rar­la tes­cil­len­di. Böy­le­ce AYM hem ana­ya­sal re­ji­mi de­ğiş­tir­di hem de sa­de­ce Ana­ya­sa’ya da­ya­nan ken­di meş­ru­iye­ti­ni hu­ku­ken tar­tış­ma­lı ha­le ge­tir­di.
Tür­ki­ye’de si­ya­se­ti ve hu­ku­ku ga­ze­te ha­ber­le­ri ve gün­lük ge­liş­me­ler çer­çe­ve­sin­de de­ğer­len­di­ren, “olan”ı “ol­ma­sı ge­re­ken” zan­ne­de­rek ce­ha­le­tin ver­di­ği bir ka­ti­lik­le olay­la­ra ba­kan in­san­la­rın gö­re­me­di­ği ve gö­re­me­ye­ce­ği bir va­ha­met­le kar­şı kar­şı­ya­yız. AYM’yi mev­cut ol­du­ğu için, mut­la­ka ol­ma­sı ge­re­ken bir ku­rum şek­lin­de al­gı­la­yan, bir de ona “Ana­ya­sa’yı ve re­ji­mi ko­ru­ma” gö­re­vi at­fe­den ca­hil in­san­lar, hem ken­di­le­ri­ni hem de çev­re­le­ri­ni al­dat­mak­tan baş­ka bir şey yap­mı­yor­lar.
AYM de di­ğer dev­let ku­rum­la­rı gi­bi hu­kuk ku­ral­la­rıy­la var edil­miş bir ku­rum. Cum­hu­ri­yet’in ku­rul­du­ğu 1923’ten 1961’e ka­dar Tür­ki­ye’de AYM yok­tu. Sa­de­ce Tür­ki­ye’de de­ğil dün­ya­nın bir­çok ül­ke­sin­de de böy­ley­di; ha­len de bir­çok ül­ke­de bu gö­re­vi ifa et­mek üze­re ku­rul­muş özel mah­ke­me­ler yok. O hal­de, “re­ji­min ko­run­ma­sı” gö­re­vi­nin AYM’de ol­du­ğu­nu veh­met­mek ge­çer­siz bir id­di­a.
AYM’de ya­sa­ma, yü­rüt­me ve yar­gı or­gan­la­rı­nın üs­tün­de, ana­ya­sal sis­te­min ge­nel de­net­le­yi­ci­si/ko­ru­yu­cu­su/na­zı­rı yet­ki­si veh­me­den­ler, son ka­ra­rı po­zi­tif hu­kuk ku­ral­la­rı­na ba­ka­rak de­ğer­len­dir­mek­ten ıs­rar­la ka­çı­yor; yü­rür­lük­te­ki hu­kuk ku­ral­la­rı ve Ana­ya­sa hü­küm­le­ri ye­ri­ne or­ta­lık­ta do­la­şan “Tey­ze­min sa­ka­lı ol­say­dı ne olur­du?” şek­lin­de özet­le­ne­bi­le­cek var­sa­yım­lar­la ka­ra­rı hak­lı gös­ter­me­ye ça­lı­şı­yor. Bu­ra­da­ki te­mel so­run, AYM’ye yük­le­nen mis­yon­da ya­tı­yor. AYM, Ana­ya­sa’da dü­zen­le­nen bü­tün di­ğer ku­rum­lar gi­bi, gö­rev ve yet­ki­le­ri açık­ça Ana­ya­sa ve ka­nun­lar­da be­lir­len­miş bir yar­gı ku­ru­mu­dur; da­ha faz­la­sı de­ğil. Ana­ya­sa, ya­sa­ma, yü­rüt­me ve yar­gı or­gan­la­rı ara­sın­da bir ast­lık-üst­lük iliş­ki­si bu­lu­na­ma­ya­ca­ğı­nı be­lirt­mek­te­dir.
AYM üye­le­ri­nin tar­tı­şı­lan ka­ra­ra var­ma­la­rın­da iz­le­dik­le­ri mu­ha­ke­me yol­la­rın­dan med­ya­ya yan­sı­yan bir ta­ne­si hay­li il­gi çe­ki­ci. “TBMM se­çim­le­rin yir­mi yıl­da bir ya­pıl­ma­sı­na ka­rar ve­rir­se ne ola­cak?” şek­lin­de or­ta­ya ko­nu­lan bir so­ru üze­ri­ne ba­zı üye­ler, Ana­ya­sa ve ka­nun­lar­da ken­di­le­ri­ne yet­ki ve­ril­me­miş ol­sa da, TBMM’nin bu şe­kil­de­ki ka­ra­rı­na mü­da­ha­le et­me­le­ri ge­rek­ti­ği­ni dü­şün­müş­ler. Bu var­sa­yım bi­le, ka­ra­rın ne ka­dar hu­kuk dı­şı mu­ha­ke­me tarz­la­rıy­la açık­lan­ma­ya ça­lı­şıl­dı­ğı­nı gös­te­ri­yor.
Ana­ya­sa’nın 148. mad­de­si, açık­ça ana­ya­sa de­ği­şik­lik­le­ri­nin sa­de­ce şe­kil ba­kı­mın­dan de­net­le­ne­bi­le­ce­ği­ni be­lir­ti­yor. Üs­te­lik şe­kil me­se­le­le­ri­ni de mut­lak ma­na­da de­ğil, sa­de­ce tek­lif ço­ğun­lu­ğu, oy­la­ma ço­ğun­lu­ğu ve ive­di­lik­le gö­rüş­me ya­sa­ğı açı­la­rın­dan de­net­le­me­ye ce­vaz ve­ri­yor. Bu üçü dı­şın­da­ki di­ğer şe­kil me­se­le­le­ri­nin de­net­len­me­si de Ana­ya­sa ta­ra­fın­dan ya­sak­la­nı­yor.
Ana­ya­sa’nın 4. mad­de­sin­de yer alan “de­ğiş­ti­ril­mez­lik” hük­mü ve onu ko­ru­yan “de­ğiş­ti­ril­me­nin tek­lif edi­le­mez­li­ği” hük­mü bir “tek­lif edi­le­bi­lir­lik” me­se­le­si ola­rak ele alı­nır­sa, şe­kil de­ne­ti­mi­ne ta­bi ol­maz mı? Bu ko­nu­nun şe­kil de­ne­ti­mi mi yok­sa içe­rik (esas) de­ne­ti­mi mi ol­du­ğu tar­tı­şı­la­bi­lir. An­cak şe­kil de­ne­ti­mi ol­du­ğu­nu var­say­sak da­hi, 4. mad­de üze­rin­den 2. mad­de çer­çe­ve­sin­de ya­pı­la­cak bir de­ne­tim, 148. mad­de­de izin ve­ri­len de­ne­tim kap­sa­mı­na gi­re­mez; bu­nun tar­tı­şı­la­cak bir me­se­le bi­le ol­ma­dı­ğı açık­tır. Ba­zı ya­zar­lar, 148. mad­de­de ge­çen “tek­lif ço­ğun­lu­ğu” iba­re­sin­den ha­re­ket­le “tek­lif edi­le­bi­lir­lik” me­se­le­si­nin de de­net­le­ne­ce­ği­ni söy­le­se­ler de, bu­nu bir an­la­ma ye­ter­siz­li­ği ola­rak gör­mek zo­run­da­yız; Ana­ya­sa hük­mü­nün sa­ra­ha­ti kar­şı­sın­da bu­nu baş­ka tür­lü de­ğer­len­dir­mek müm­kün de­ğil.
Ana­ya­sa’nın 148. mad­de­sin­de­ki de­ne­tim im­ka­nı dı­şın­da, baş­ka mad­de­le­ri de, özel­lik­le 4. mad­de hük­mü­nü dik­ka­te ala­rak bir de­ne­tim yap­mak müm­kün de­ğil mi­dir? Önem­li bir so­ru da bu­dur. Han­gi ta­ri­hî sü­reç­ten ge­çi­le­rek, ya­şa­nan han­gi ha­di­se­ler­den mül­hem ola­rak dü­zen­len­di­ği­ne ba­ka­cak olur­sak, tam da 4. mad­de üze­rin­den 2. mad­de çer­çe­ve­sin­de bir de­ne­ti­mi en­gel­le­mek üze­re 148. mad­de hük­mü­nün ko­nul­du­ğu gö­rü­lür. 70’li yıl­lar­da ya­şa­nan ya­sa­ma or­ga­nı ile AYM ara­sın­da­ki çe­kiş­me­ler, 2. mad­de çer­çe­ve­sin­de­ki de­ne­ti­min şe­kil de­ne­ti­mi ol­du­ğu nok­ta­sın­da Mah­ke­me’nin ıs­ra­rı­na da­yan­mak­tay­dı. Ye­ni Ana­ya­sa ha­zır­la­nır­ken AYM’nin bu yo­ru­mu­nu dev­re dı­şı bı­rak­mak, ya­ni 2. mad­de çer­çe­ve­sin­de­ki de­ne­ti­mi şe­kil de­ne­ti­mi kap­sa­mı dı­şı­na çı­kart­mak için 148. mad­de bu­gün­kü ha­liy­le dü­zen­len­miş­tir. Da­nış­ma Mec­li­si tu­ta­nak­la­rın­da bu tar­tış­ma­la­rı açık bir şe­kil­de gö­re­bi­li­riz. 148. mad­de Da­nış­ma Mec­li­si’nden geç­ti­ği za­man 157. mad­de ola­rak dü­zen­len­miş­tir. Ora­da, şe­kil ba­kı­mın­dan de­ne­ti­min kap­sa­mı be­lir­ti­lir­ken “Yüz­dok­san­bi­rin­ci (şim­di­ki 175.) mad­de­de­ki tek­lif ve oy­la­ma ço­ğun­lu­ğu­na ve ive­di­lik­le gö­rü­şü­le­me­ye­ce­ği şar­tı­na uyu­lup uyul­ma­dı­ğı hu­sus­la­rı­na in­hi­sar eder” de­nil­mek­te­dir. Bu­gün­kü 175. mad­de­ye ya­pı­lan atıf Milli Güvenlik Konseyi ta­ra­fın­dan, ge­rek­siz bu­lun­du­ğu için çı­kar­tıl­mış­tır. 148. mad­de­nin ha­zır­lan­ma­sın­da­ki bu çer­çe­ve de gös­te­ri­yor ki, ana­ya­sa de­ği­şik­lik­le­ri­nin de­ne­ti­mi­nin sa­de­ce 148. mad­de­de be­lir­ti­len üç hu­sus­la sı­nır­lan­dı­rıl­ma­sı, baş­ka bir me­se­le­nin (4. ve 2. mad­de­ler dâ­hil) şe­kil me­se­le­si de ol­sa de­ne­tim dı­şın­da bı­ra­kıl­ma­sı “ku­ru­cu ik­ti­dar”ın ama­cı­dır.
Son tar­tış­ma ko­nu­su ise, Ana­ya­sa’nın 4. mad­de­sin­de yer alan “tek­lif edi­le­mez”lik hük­mü­nün bir mü­ey­yi­de­si olup ol­ma­ya­ca­ğı­dır. Ana­ya­sa ko­yu­cu 4. mad­de­ye bir ya­sak­la­ma koy­muş­tur; ama ona uyu­lup uyul­ma­dı­ğı­nı de­net­le­me yet­ki­si­ni AYM’ye ver­me­miş­tir. AYM, dev­le­tin ge­nel za­bı­ta­sı, Ana­ya­sa’nın ve re­ji­min ni­hai mu­ha­fı­zı de­ğil­dir; sa­de­ce Ana­ya­sa’dan meş­ru­iye­ti­ni alan ve sa­de­ce Ana­ya­sa’da be­lir­ti­len gö­rev­le­ri ye­ri­ne ge­ti­ren bir ku­rum­dur. “Şöy­le olur­sa ne ya­pa­rız?” şek­lin­de­ki mü­la­ha­za­lar­la AYM’yi, Ana­ya­sa’nın ver­me­di­ği, hat­ta bi­linç­li ola­rak ver­mek­ten ka­çın­dı­ğı yet­ki­ler­le do­nat­ma­ya ça­lı­şır­sak o za­man ana­ya­sal dü­ze­ni boz­muş olu­ruz. O tür­den mü­la­ha­za­la­rın so­nu yok­tur; ben­zer­le­ri, pe­kâ­lâ, AYM için de dü­şü­nü­le­bi­lir. Far­zı­mu­hal, 2. mad­de­de­ki “de­mok­ra­tik dev­let” ve “hu­kuk dev­le­ti” il­ke­le­ri­ni bir tür­lü haz­me­de­me­yen ba­zı se­çil­me­miş ik­ti­dar odak­la­rı, bir gün, se­çil­miş par­la­men­to­ya mü­da­ha­le et­mek is­te­se­ler ama ül­ke ve dün­ya şart­la­rı bu­na im­kan ver­me­se, bu­nun ye­ri­ne ana­ya­sal ku­rum­la­rın yet­ki­le­ri­ni key­fi bir şe­kil­de yo­rum­la­yıp ge­niş­le­te­rek is­te­dik­le­ri­ni ger­çek­leş­tir­me­ye ça­lış­sa­lar, ol­maz ya(!), AYM de bu­na uy­gun ka­rar­lar ver­se, o za­man 2. mad­de­de sa­yı­lan ni­te­lik­ler “de­ğiş­ti­ril­miş” ol­maz mı? O za­man bu­nu kim de­net­le­ye­cek? 4. mad­de­de­ki “de­ğiş­ti­ril­mez­lik” hük­mün­den ha­re­ket­le par­la­men­to dev­re­ye gi­rip, de­ğiş­ti­ril­mez ni­te­lik­le­ri yo­rum­la de­ğiş­tir­me­ye kal­kan AYM hak­kın­da ye­ni bir dü­zen­le­me mi ya­pa­cak? Var­sa­yım­lar­dan ha­re­ket eder­sek ih­ti­mal­ler sı­nır­sız sa­yı­da ço­ğal­tı­la­bi­lir ve işin için­den çı­ka­ma­yız. Var­sa­yım­lar de­ğil so­mut hu­kuk ku­ral­la­rı kar­şı­mız­da; on­la­ra uy­mak ve on­la­rı uy­gu­la­mak bü­tün ku­rum­la­rın gö­re­vi.

Paylaş Tavsiye Et